De opmerkelijke groei van de biologische landbouw in het noorden van de Balkan, is niet los te zien van de relaties tussen de Europese Unie en de landen die zich dertig jaar geleden losmaakten van de republiek Joegoslavië. De destijds in deze landen startende biologische bedrijven werden aanvankelijk gecertificeerd vanuit Oostenrijk (Bio Garantie) en Duitsland (Demeter).
In 2004 sloot Slovenië zich als eerste aan bij de EU, in 2013 gevolgd door Kroatië. Vanaf het begin van deze eeuw is het areaal biologische landbouw in beide landen elke vier jaar verdubbeld. Het overgrote deel daarvan is blijvend grasland, net als in de meeste Europese landen. Slovenië staat al met meer dan tien procent biologisch areaal in de top tien van Europa. Maar ook Kroatië is het Europees gemiddelde (rond vier procent) en daarmee ook Nederland al voorbij gestreefd.
Op bezoek bij Černelič in Slovenië
Jaarlijks vindt een grondige bodembewerking plaats met een door Černelič (č spreek uit: tsj) zelf ontworpen soort “cultivator”, precies op maat. Die gaat meer dan twintig centimeter diep. Nee, diepploegen mag ik het niet noemen. Met ploegen is hij al vijfentwintig jaar geleden gestopt. De bodem wordt zo min mogelijk verstoord, “…alleen opgetild, om lucht in de bodem te brengen.” De apparatuur – die we gemakshalve maar cultivator blijven noemen – staat in de schoongemaakte potstal, waar in de winter zo’n veertig zoogkoeien staan. In het voorjaar lopen ze verspreid over verschillende weilanden met langdurige pachtcontracten: “In de zomer hebben we daar geen omkijken naar”. De uit de stal gereden mest ligt nu klaar om gecomposteerd te worden. Hij wijst me nog op de mestverspreider, waarmee de verteerde compost gelijkmatig over de bedden kan worden uitgebracht.
We nemen afscheid, als twee jonge medewerkers verschijnen, die gaan helpen met het opbinden van de tomaten. Zij doen ook de verkoop van groenten aan huis en staan twee dagen per week op de markt in de hoofdstad Ljubljana. De eieren van eigen kippen horen ook bij het aanbod, maar het belangrijkste zijn toch de paprika’s, tomaten en aardbeien.
Vegan farm-to-fork in Kroatië
In het buurland Kroatië kom ik een paar dagen later op het spoor van een heel anders georganiseerde bedrijf, als ik mijn boodschappen doe in een Bio&Bio-natuurvoedingswinkel in de hoofdstad Zagreb. De bloemkolen en de prei komen van de Zrno-boerderij van David Pejić, niet ver buiten deze stad. Zelfs de verpakking van de zuurdesembroden verwijst naar Zrno en dezelfde naam prijkt nog in dezelfde straat boven een restaurantje: “Zrno-bio-bistro: organic, local, vegan”.
De bewuste keuze om geen dieren te houden op dit bedrijf, maakt het wel moeilijk om de kringloop sluitend te krijgen. Naast de groenbemesting moet daarom nog organische compost uit Oostenrijk worden ingevoerd. Pejić kiest voor een vegan farm-to-fork-ideaal boven de gesloten kringloop. Het hele bedrijf is hiervan doordrongen: “Wij willen de controle hebben over de gewassen die hier groeien en de verwerking ervan tot aan het eindproduct.”
